Pruszków

Największe - po Warszawie, pod względem liczby mieszkańców, miasto aglomeracji warszawskiej. Liczba mieszkańców sięga 54 tys., a powiat pruszkowski zamieszkuje blisko 135 tys. osób. Miasto leży na Równinie Łowicko-Błońskiej, nad Utratą, na południowy zachód od Warszawy, od wschodu graniczy z Piastowem.

Historia

Okolice Pruszkowa były zasiedlone już w starożytności ! Świadczą o tym, odkryto niedawno ślady hutnictwa z okresu: I w. p.n.e. - III w. n.e. Ogólna liczba pieców do jednorazowego wytopu żelaza sięgała 100 - 150 tysięcy! Prawdopodobnie był to drugi po świętokrzyskim, największy ośrodek hutniczy na terenie Polski. Zaczątkiem współczesnego miasta była mała wieś Pruszkowo, o której najdawniejszy zapis pochodzi z 1415 roku - Proskowo lub Proszkow (zapis z 1421 r. Proskow).

Jeszcze starsze są zapisy o Żbikowie, obecnie północnej dzielnicy miasta. Żbików wzmiankowany jest już w 1297 roku.

Pruszków nabrał znaczenia dopiero w XIX wieku, kiedy osuszono okoliczne bagna, zabagnioną dolną Utratę i zlokalizowano tu, pierwszą od Warszawy, stację kolei warszawsko-wiedeńskiej, otwartą w 1845 roku. Do Pruszkowa organizowano przejażdżki kolejowe dla żądnych nowości mieszkańców Warszawy.

Do rozwoju osadnictwa przyczyniła się parcelacja dóbr ziemskich, dokonana w 1869 roku. Na terenach współczesnego Pruszkowa powstawać zaczęły wille i domy letniskowe, a równocześnie rozwijał się przemysł.

W 1857 roku założono wytwórnię fajansu, w 1877 rozpoczęto budowę warsztatów kolejowych "Warsztaty Naprawy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej".

W roku 1881 powstała "Wytwórnia Kotłów i Konstrukcji Żelaznych" a w 8 lat później (1889) otwarto najstarszą na ziemiach polskich fabrykę ołówków Majewskiego.
Wokół miasta powstały cegielnie, czemu sprzyjał gliniasty, pobagienny teren.

W 1910 roku Pruszków uzyskał status osady fabrycznej i przed I wojną światową liczył już 16 tysięcy mieszkańców. Po zajęciu Królestwa przez Niemców otrzymał w roku 1916 prawa miejskie. To wtedy włączono do miasta wieś Żbików.

W okresie 20-lecia międzywojennego Pruszków rozwijał się jako największy ośrodek przemysłowy w strefie podmiejskiej Warszawy. W roku 1919 "Stowarzyszenie Mechaników Polskich" z Ameryki, założyło w dawnej odlewni fabrykę obrabiarek.

W 1920 roku uruchomiono elektrownię.

Znacznie poprawiły się warunki dojazdu do Warszawy: w roku 1927 przez południowe dzielnice Pruszkowa, m.in. Tworki, przeprowadzono Elektryczną Kolej Dojazdową, a w 1936 na trasie Pruszków – Warszawa – Otwock zaczęły kursować pierwsze pociągi elektryczne PKP. W 1937 przedłużono trakcje elektryczną do Żyrardowa.

W dniu wybuchu II Wojny Światowej - Pruszków liczył 27 tys. mieszkańców i należał do największych miast Mazowsza.

Podczas okupacji hitlerowskiej w wyniku egzekucji zginęło ponad 1000 mieszkańców Pruszkowa, a ludność żydowska (ok. 1600 osób) została wywieziona do obozów zagłady.

Działał ruch oporu i dokonywano akcji sabotażowych.

W sierpniu 1944 roku, w halach warsztatów kolejowych, hitlerowcy stworzyli obóz przejściowy dla ludności wysiedlanej z Warszawy. Przez to piekło przeszło około 650 tysięcy osób, o czym przypomina napis na murze zakładów "Tędy przeszła Warszawa”.
27 marca 1945 roku - władze sowieckie aresztowały, podstępnie zaproszonych do Pruszkowa, 16 przywódców Polski podziemnej i wywiozły ich do Moskwy. Miejsce tej haniebnej akcji upamiętnia pomnik.

W 1945 roku Pruszków był przejściowo siedzibą niektórych ministerstw i urzędów, m.in. Urzędu Wojewódzkiego.

Po wojnie, w roku 1952 został siedzibą powiatu (samo miasto było do 1975 r. powiatem miejskim). W 1954 roku przyłączono do Pruszkowa szereg miejscowości wiejskich z 3300 mieszkańcami.

Dzięki budowie nowych osiedli mieszkaniowych i napływowej ludności ze zniszczonej Warszawy jak i z dalszych okolic, Pruszków zwiększył dwukrotnie liczbę mieszkańców - w porównaniu z rokiem 1939.

Współcześnie - miasto na dwie połowy dzieli przedłużenie Alej Jerozolimskich. Centralną część tworzy urokliwa mozaika złożona z dawnej zabudowy miejskiej. Składa się na nią typowo małomiasteczkowy zbiór niewielkich kamieniczek i budynków o 2–3 kondygnacjach, z wieloma sklepami i warsztatami rzemieślniczymi. Sąsiaduje on z powojennymi, kilkupiętrowymi blokami mieszkalnymi i skromnymi domami robotniczymi z przełomu XIX i XX w.

W północnej część miasta dominują "blokowiska" tj. osiedla mieszkaniowe z wielkiej płyty, budowane w latach 70-ch. Największe z nich nosi imię Staszica.

Z kolei południową część miasta wieńczy dzielnica willowa. Ostoja, bo o niej mowa - to kwartały zadbanych domów jednorodzinnych z ogrodami, willi i niskiej zabudowy szeregowej. Osiedle Ostoja łączy Pruszków z Komorowem.

Do zabytków należą klasycystyczne budynki z 1 połowy XIX wieku: dwór i oficyna - obecnie Urząd Stanu Cywilnego, wozownia - obecnie Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego i stajnia - obecnie ognisko muzyczne. Park miejski ze stawem, to dawny park dworski z początku XIX wieku.

Widoczny z daleka neogotycki kościół na Żbikowie pochodzi z 1914 roku. W przyłączonych do Pruszkowa po wojnie dawnych osiedlach wiejskich zachowały się gospodarstwa rolne i ogrodnicze. Wokół miasta, wypełnione wodą glinianki są pozostałością po cegielniach.

Opracowanie na podstawie "Leksykonu Miast Polskich" Jerzego Kwiatka i Teofila Lijewskiego. Wyd. MUZA S.A. 1998r.